فلسفه و مفهوم هفت سین

نمادهای هفت سین در ایران از دیرباز بخشی جدایی ناپذیر از عید نوروز بوده اند و هر کدام مفهومی خاص را در خود جای داده اند. این سفره زیبا نمادی از امید، برکت، زندگی و طبیعت است که ایرانیان در آغاز سال نو آن را می آرایند. هر یک از اجزای هفت سین، معنا و فلسفه خاصی دارد که ریشه در باورهای کهن دارد.هفت سین، هر سال با آمدن بهار و چند روز مانده به سال نو، وارد خانه‌هایمان می‌شود و نوید سالی تازه را می‌دهد.

آشنایی با این نمادها به ما کمک می کند تا با آگاهی بیشتری سفره هفت سین خود را بچینیم. 

سفره هفت سین چیست؟

سفره هفت سین یکی از سنت‌های زیبا و معنادار ما ایرانیان در نوروز است. این سفره شامل هفت مورد است که با حرف سین شروع می‌شوند و نشانه‌ای از خوش‌یمنی و رزق‌وروزی هستند. برای مثال، سرکه نماد صبر و استقامت، سماق نماد غلبه بر مشکلات، سنجد نماد عشق و دوستی، سبزه نماد تازگی و زندگی، سکه نماد ثروت و برکت، سیر نماد سلامتی و درمان و سنبل نماد شکوفایی و رشد است. علاوه‌بر‌ این هفت مورد، ممکن است برخی از چیزهای دیگر هم در سفره هفت سین قرار بگیرند که این، به فرهنگ مناطق مختلف بستگی دارد.

چرا سفره هفت سین میچینیم؟

در سنت و آیین های باستانی ایرانیان، برای هر جشن، سفره یا خوانی گسترده میشد که معمولاً از انواع خوراکی ها در چینش آنها استفاده میشده است. نوروز نیز یکی از برجسته ترین و کهن ترین جشن های ایرانیان بوده است که آداب و رسوم زیادی را در خود جای داده است. یکی از مهمترین این رسوم برپایی سفره هفت سین است که این رسم همچنان میان ایرانیان، افغان ها، تاجیکی ها و دیگر فارسی زبانان دنیا برپا میشود. به گونه ای که چند روز یا چند ساعت مانده به تحویل سال، به آماده سازی سفره هفت سین میپردازند. سفره هفت سین، سفره‌ای است که ایرانیان قبل از تحویل سال، دور آن می نشینند و دعای آغاز سال نو را با هم می خوانند. بعد از تحویل سال، خوراکی های آن را به نشانه مبارکی و خوشی، نوش جان می کنند.

تاریخچه سفره هفت سین

جالب است بدانید که انداختن سفره عید نوروز، در کتاب‌های تاریخی بسیار قدیمی مانند تاریخ بیهقی یا آثار ابوریحان بیرونی به شکل امروزی نیست. بسیاری از مورخان معتقدند که سفره هفت سین اصلی به شکلی که ما امروز می‌شناسیم با تاکید بر حرف سین، از دوره صفویه به بعد در میان مردم هویت رسمی‌تر و همگانی‌تری پیدا کرده و در دوره قاجار به اوج شکوه و شباهت به فرم امروزی رسیده است.

ریشه‌های باستانی و فلسفی در ایران باستان، عدد «هفت» عددی مقدس و نماد جاودانگی و کمال بود. این عدد با «امشاسپندان» (هفت فرشته یا مظهر صفات خداوند در آیین زرتشت) پیوند داشت. در آن دوران، مرسوم بود که برای استقبال از سال نو، هدایایی از طبیعت را روی یک خوان (سفره) می‌چیدند تا برکت و حضور خدا را به خانه بیاورند.

یکی دیگر از نظریات مشهور تاریخی این است که در دوران ساسانیان، سفره‌ای به نام هفت‌چین برپا می‌شد. گفته می‌شود در این سفره، هفت نوع میوه یا خوراکی را که از هفت درخت مختلف چیده شده بود، در هفت ظرف چینی که در آن زمان کالایی بسیار ارزشمند بود قرار می‌دادند. البته بعضی‌ها می‌گویند در آن ظرف چینی که به معنی ظرفی بود که از چین می‌آمد وجود نداشته و معنای هفت چین همان هفت خوراکی است که برای سفره چیده شده و ارزش بالایی دارد.

برخی منابع تاریخی نشان می‌دهند که ایرانیان قدیم در پایان سال، چهارده روز تعطیلات داشتند. در شب آخر از این تعطیلات، چیدن سفره هفت سین به‌عنوان گرامیداشت نوروز و پایان زمستان انجام می‌شد. در این شب، خانواده‌ها با هم جشن می‌گرفتند و دعا می‌کردند که خدا برای آن‌ها سال خوب و پربرکتی را رقم بزند.

سفره هفت سین قبل و بعد از ورود اسلام به ایران

در برخی از منابع تاریخی آورده شده ایرانیان در قدیم سفره هفت شین داشته اند که به تدریج تغییر نام داده است. (شراب بعد از ورود اسلام به ایران و فرهنگ ایرانی، به دلیل باورهای اسلامی، جایش را به سرکه داده‌ است و هفت شین به هفت سین تبدیل شده‌ است.) اجزای تشکیل دهنده سفره هفت شین شمع، شراب، شیرینی، شهد (عسل)، شمشاد، شربت و شقایق یا شاخه نبات، بودند. در زمان ساسانیان هفت شین رسم متداول مردم ایران شد و شمشاد در کنار بقیه شین های نوروزی، به نشانه سبزی و جاودانگی بر سر سفره قرار گرفت.

در برخی از روستاها نیز رسم هفت سینی برپا بوده است. بدین شکل که درون هفت سینی خوراکی های مختلف می گذارند. هفت سینی، بعدها و با گذشت زمان به صورت هفت سین درآمده است.

چرا سفره هفت سین، هفت تا سین دارد؟

علت هفتایی بودن سین های نوروزی را میتوان اعتقادات و باورهای ایرانیان دانست. عدد هفت همواره در بین دیگر اعداد از جایگاه خاص و ویژه ای برخوردار بوده و مورد توجه اقوام مختلف جهان به ویژه اقوام شرقی قرار گرفته است. در زبان زرتشتی هفت به معنای امرداد است که به معنی زندگی و جاودانگی است. به همین علت عدد هفت در میان ایرانیان از جایگاه ویژه ای برخوردار است.

بنابراین در بیشتر آیین های باستانی به ویژه برای مفاهیم مثبت، خوش یمنی و فال نیک از این عدد استفاده شده است. به مانند: هفت رنگ رنگین کمان، هفت خان رستم و اسفندیار، هفت سین نوروز، هفت شهر عشق و سلوک مولوی و عطار، هفت اقلیم، هفت روز هفته، هفت فرشته، هفت شهر عشق در عرفان، هفت پیکر و … .

عدد هفت در قرآن کریم و نزد مسلمانان نیز اهمیت دارد. از عدد هفت در برخی از آیه ها و سوره های قرآن نام برده شده است. برای مثال، حج هفت مرحله دارد و نخستین قاریان نیز هفت نفر بوده اند.

ویژگی‌ سین های هفت سین

با نزدیک شدن به سال نو و آمدن نوروز، ایرانیان به ‌رسم هر ساله، سفره‌ای پهن می‌کنند و هفت عنصر نمادین که با حرف سین آغاز شده باشد را بر روی سفره می‌گذارند. اجزای اصلی هفت ‌سین به‌ طور سنتی شامل سبزه، سنجد، سیر، سمنو، سیب، سرکه و سماق می‌باشد.

توجه کنید که این عناصر، ویژگی‌های مشترکی دارند. نمی‌توان هر چیزی که با حرف سین شروع شده باشد را بر سر سفره گذاشت. عناصر اصلی هفت‌ سین باید دارای ویژگی های زیر باشند!

1- باید دارای نام پارسی باشند.

2- باید با حرف سین آغاز شوند.

3- نباید از اسامی مرکب مثل سیب‌ زمینی یا سبزی‌ پلو باشند.

4- باید قابل‌ خوردن باشند.

5- باید ریشه گیاهی داشته باشند.

اجزای سفره هفت سین

ایرانیان با انداختن سفره هفت سین به خودشان و دیگران یادآوری می‌کنند که باید با شادمانی و امید به استقبال سال جدید بروند. در واقع نماد سفره هفت سین، همین تازگی و شوق است.

اگر به سفره هفت سین نگاه کنید متوجه میشوید که داخل آن ممکن است خوراکی هایی باشند که با سین شروع نمیشوند مانند تخم مرغ رنگی. شاید هم برخی سین ها خوراکی نباشند مثل سکه. برخی مواقع هم ممکن است تعداد سین های سفره شما از هفت تا بیشتر شود.در کل میتوان عناصر اصلی هفت سین را این گونه نام برد؛ سیر، سنجد، سرکه، سماق، سمنو، سبزه و سیب. البته در برخی مناطق بجای سبزه از سنبل استفاده میشود و عناصر فرعی سفره هفت سین میشود به سکه حتی در برخی مناطق از سماور هم برای سفره هفت سین استفاده میکنند. از دیگر وسایل و خوراکی هایی که بر سر سفره میگذارند، میتوان به آیینه، قرآن یا دیوان حافظ و یا شاهنامه، ماهی، تخم مرغ رنگ شده، شمع، انار و انواع شیرینی مانند نان برنجی و نخودچی نام برد.

آیا سکه جزو سین های هفت سین محسوب میشود؟

با وجود اینکه سکه با حرف سین شروع میشود ولی بدلیل اینکه خوردنی نیست و ریشه گیاهی ندارد، سین هفت سین محسوب نمیشود. البته امروزه در بسیاری از سفره های هفت سین، سکه قرار داده میشود.

برخی از مردم، همان روز عید، سفره هفت سین خود را جمع میکنند. اما برخی دیگر سفره هفت سین خود را تا سیزده روز نگه می دارند. در روز سیزده نوروز،سکه سفره را بین خانواده پخش و در کیف خود به نشانه برکت نگه میدارند، سبزه ی سفره هفت سین را به آب می اندازند تا همراه با آن بدی‌ ها و کدورت‌ ها را دور بریزند. البته برخی معتقدند که گره زدن سبزه در روز سیزده‌ به‌ در، سبب باز شدن بخت جوانان دم بخت می‌شود.

هر یک از اجزای سفره هفت سین چه معنا و مفهومی را در بردارند؟

هر کدام از اجزای هفت سین، نشانه و نماد خاصی هستند و مفاهیمی چون رویش، زایش و باروری، فراوانی، برکت و … را به همراه دارند. آشنایی با این اجزا و مفهوم آن ها به ما کمک می کند تا سفره ای زیباتر و معنادارتر برای نوروز خود بچینیم.

سبزه اولین سین هفت سین

سبزه یکی از مهم ترین اجزای هفت سین است که از دانه های مختلفی مانند گندم، عدس یا ماش تهیه می شود. این نماد، نشانه ای از سرسبزی، زندگی و رشد دوباره طبیعت پس از زمستان است. بسیاری از ایرانیان سبزه را خودشان در خانه می کارند تا با انرژی مثبت آن، سال جدید را آغاز کنند. بهتر است سبزه را حدود دو هفته قبل از نوروز آماده کنید تا در هنگام تحویل سال تازه و سرسبز باشد. پس از پایان تعطیلات، می توان آن را در طبیعت رها کرد تا چرخه زندگی خود را ادامه دهد.

سیر دومین سین سفره هفت سین

سیر به عنوان یک ماده غذایی پرخاصیت، در سفره هفت سین نمادی از سلامتی و محافظت در برابر بیماری ها است. در فرهنگ ایرانی، سیر از گذشته به عنوان یک گیاه دارویی شناخته می شده که برای تقویت سیستم ایمنی بدن و مقابله با بیماری ها مفید است. علاوه بر این، سیر خاصیت ضدعفونی کنندگی دارد و در گذشته برای دور نگه داشتن انرژی های منفی از آن استفاده می شد. قرار دادن سیر در هفت سین نشان دهنده آرزوی سلامتی و دوری از بلا برای اعضای خانواده در سال جدید است.

سنجد سومین سین هفت سین

سنجد را نماد دو عنصر میخوانند. برخی سنجد را نماد سنجیده عمل کردن و گرایش به عقلانیت میدانند. و معتقدند که سنجد را به این نیت در سفره هفت سین می گذارند تا هر کسی با خودش عهد ببندد که با آغاز سال جدید هر کاری را سنجیده انجام دهد. همچنین برخی دیگر سنجد را نماد فرزانگی و زایش میدانند. این عقیده بیشتر در میان مردم رواج دارد. سنجد میوه‌ای است که وقتی بارور می‌شود و بویش در فضا پراکنده می‌شود، باعث پرورش قوای احساسی آدمی است. به همین دلیل برخی بر این باورند که سنجدی که سر سفره هفت سین گذاشته می‌شود، نماد عشق انسان‌ها به یکدیگر نیز است. بنابراین آن را به منظور افزایش علاقه در بین اعضای خانواده، در سفره هفت سین قرار می دهند.

سرکه چهارمین سین سفره هفت سین

سرکه یکی دیگر از اجزای سفره هفت سین است که نمادی از صبر، استقامت و پذیرش تغییرات زندگی محسوب می شود. سرکه با گذر زمان حاصل می شود و این ویژگی آن را به نمادی از بردباری و گذر از سختی ها تبدیل کرده است. در گذشته، سرکه به عنوان دارویی طبیعی برای درمان بسیاری از بیماری ها مورد استفاده قرار می گرفت و به همین دلیل، نشانه ای از سلامتی نیز به شمار می رود. اضافه کردن سرکه به سفره هفت سین به ما یادآوری می کند که برای موفقیت در زندگی باید صبور بود و از دشواری ها عبور کرد.

سماق پنجمین سین هفت سین

سماق یکی از چاشنی های پرکاربرد در آشپزی ایرانی است که در هفت سین به عنوان نمادی از طلوع خورشید و آغاز روزهای روشن قرار داده می شود. طعم ترش سماق یادآور صبر و شکیبایی در برابر سختی های زندگی است. همان طور که روزهای تلخ و شیرین در زندگی جریان دارند، سماق نیز به ما یادآور می شود که با صبر و امید می توان به روزهای خوش رسید. در کنار ارزش نمادین، سماق دارای خواص دارویی فراوانی است و به عنوان یک ماده مفید برای سلامت بدن مورد استفاده قرار می گیرد.

سمنو ششمین سین سفره هفت سین

سمنو یکی از مقوی ترین خوراکی های نوروزی است که از جوانه گندم تهیه می شود. این خوراکی شیرین و مغذی نماد خیر، برکت و زایش است. تهیه سمنو فرایندی زمان بر است که نیاز به صبر و حوصله دارد، به همین دلیل در فرهنگ ایرانیان، نمادی از صبوری و سختکوشی نیز محسوب می شود. بسیاری از خانواده ها سمنو را به صورت دسته جمعی درست می کنند و در حین پخت آن دعا و نیایش می خوانند. سمنو علاوه بر ارزش نمادین، خواص زیادی برای سلامتی دارد و انرژی بالایی به بدن می بخشد.

 سیب هفتمین سین هفت سین

سیب یکی از نمادهای مهم سفره هفت سین است که نشانه ای از سلامتی، زیبایی و شادابی به شمار می رود. این میوه خوش رنگ و خوش طعم، در فرهنگ ایرانی از قدیم جایگاه ویژه ای داشته است. رنگ قرمز سیب، نمادی از طراوت و سرزندگی است و مصرف آن برای تقویت بدن بسیار توصیه می شود. در باورهای ایرانی، سیب نشانه ای از سلامت جسم و روح است و وجود آن در هفت سین آرزوی تندرستی برای اعضای خانواده را نشان می دهد. بهتر است هنگام چیدن سفره، از سیب های تازه و براق استفاده کنید.

سکه جزو عناصر نوروز

سکه را نماد رزق و روزی، برکت و پرباری و دارایی مینامند. با قرار دادن سکه در هفت سین، سالی پرثمر و پربرکت را به ارمغان می آوریم و روزی مان از جانب خداوند افزایش میابد.

تخم مرغ رنگی از عناصر نوروزی

تخم مرغ های رنگی، زینت بخش سفره هفت سین هستند. تخم مرغ نماد زایش و تولد است.تخم‌ مرغ رنگی نماد امید به آینده‌ای بهتر، شاد و پر از برکت است. تخم‌مرغ رنگی با رنگ‌های مختلف و خلاقانه می‌تواند جلوه‌ای زیبا و شاداب به سفره هفت سین ببخشد.

قرآن از اجزای نوروزی

قرار دادن قرآن بر روی سفره هفت سین مختص به مسلمانان می باشد. همان طور که مسیحیان انجیل، یهودیان تورات و زرتشتیان اوستا را بر سر سفره خود میگذارند. بستگی به اعتقادات هر قوم دارد و نماد از همواره به یاد خدا بودن و یاری جستن از اوست. قرآن را در هفت سین می‌گذارند تا برکت و رحمت خداوند را برای سال جدید طلب کنند. قرآن، نشان‌دهنده احترام و عشق به دین اسلام است. قرآن همچنین یادآور توحید و وحدت خداوند محسوب می‌شود.

آینه سفره هفت سین

آینه نماد شفافیت، پاکی و صداقت است. آینه در سفره هفت سین بدین جهت قرار میگیرد تا اهمیت صداقت و درستکاری را یادآوری کند. معمولا آینه را در بالای سفره قرار میدهند. همچنین برخی از افراد سکه یا سیب را در جلوی آینه میگذارند. آنها بر این باورند که این کار، باعث افزایش دارایی و یا سلامتی در طول سال پیش رو می شود.آینه با نور خود روشنایی و شادابی را به خانه می‌آورد و ما را تشویق می‌کند که همواره با دید مثبت، به زندگی نگاه کنیم.

شمع مناسب سفره هفت سین

شمع در هفت سین یکی از عناصر مهم است. شمع، نماد نور و روشنایی است که در سال جدید برای خانواده و جامعه آرزو می‌کنیم. شمع همچنین نشان‌دهنده آتش و گرماست که باعث حیات و رشد می‌شود. شمع در هفت سین به رنگ‌های مختلف قرار می‌گیرد که هرکدام از آن‌ها معنای خاصی دارند. برای مثال، شمع سبز نماد سلامتی و تجدیدحیات، شمع قرمز نماد عشق و شور، شمع آبی نماد آسمان و آب و شمع زرد نماد خورشید و ثروت است.

ماهی قرمز از عناصر نوروزی

ماهی نماد زایش، زندگی، تازگی و تکاپو است. معمولا ماهی را در تنگ آب شفافی قرار می دهند تا سالی مملو از انرژی و شادابی را پیش روی خود داشته باشند. ماهی سفره هفت سین، معمولاً قرمز یا زردرنگ است که معنای شادی و خوشبختی می‌دهد. ماهی در هفت سین به‌عنوان یک آرزو برای سال جدید قرار می‌گیرد؛ یعنی امیدواریم در آن سال، زندگی پر از شور و نشاط داشته باشیم.

نان برکت سفره هفت سین

نان همواره جایگاه بالایی در فرهنگ ایرانیان داشته است و نماد برکت و روزی الهی است.  نان همچنین بر روی سفره های دیگری نظیر سفره غذا و همچنین سفره عقد قرار میگیرد.

اهمیت سفره هفت سین در جشن‌های نوروز

سفره هفت‌سین، نمادی از فرهنگ و سنت‌های ایرانی است که در جشن نوروز جایگاه ویژه‌ای دارد. هرکدام از وسایل و خوراکی‌های روی سفره، نمادهایی از شادکامی، باروری و آغاز تازه هستند. جمع شدن خانواده و دوستان دور سفره هفت سین نیز یکی از باارزش‌ترین مواردی است که عید به عید تکرار می‌شود. این سفره علاوه‌بر اینکه رنگ و بوی خاصی به مراسم نوروزی می‌بخشد، پیوندی عمیق با باورهای تاریخی و معنوی مردم ایران دارد.

هفت سین بهانه‌ای است تا ساعاتی در کنار خانواده و دوستانتان بنشینید و به سالی که گذشته، فکر کنید و سال پیش رو را در نظرتان مجسم کنید و با نگاه کردن به اجزای آن، زیبایی‌های زندگی را به یاد بیاورید. راه راه مارکت برای همه مردم ایران سالی خوش، سرشار از برکت و سلامتی آرزومند است.